icf 



aDmaaoBaamDQDDonDDDDCiaDaDDanQDaDnDanDDaQDDDDDDaaa 

§ DE OORLOG i 

§ I 

□ ° 

H EN □ 

I I 

I HET SEXUEELE VRAAGSTUK I 



□ 

D 

a 

D 
D 

□ 

D 
D 

a 
a 
a 

Q 

o 

D 
D 

□ 
□ 

D 
D 
D 
D 
□ 
D 
CS 
□ 
D 
□ 
D 
□ 
D 
□ 
D 
D 
D 
D 
D 
□ 
□ 
D 
□ 
D 
D 
D 
D 
O 
D 
D 
D 
□ 
D 
□ 
□ 
D 
D 
□ 
D 



DOOR 



QUESTOS. 



n 
□ 

D 
D 
D 

a 

D 
D 
□ 

a 

D 

: ~~ o 

De oorlog vaagde weg tienduizend 'Jaren g 

Wij waren oermensch weer, q 

Daar was de man, niet de moderne heer; ^ 

Hier was de vrouw, bestemd een zoon te baren. D 
Waarom op vorm en zegel dus gewacht ? ^ 

Wij hoorden stemmen nooden : Komdeez' nacht. u 

D 
Naar het Engelsch van Ella Wheeler Wilcox. U 

U 



(Nleuwe Amsierdammer 25 Aug. '15.) 



OD 
□D 



UlTGAVE 

FA. M. J. FONCK & Co., La REN (N.H.) 
1915 



□ 

D 
□ 
□ 
D 
D 
□ 
D 
□ 
□ 
O 
□ 
D 
□ 
□ 
D 
D 

n 

D 
D 
D 
□ 
O 
D 
□ 
□ 
D 
D 
Q 
□ 



DanannnnaDnaanaaQnaaDoononaaaDanaaaaDDoaDDnannnaoa 



DE OORLOG EN HEX SEXUEELE VRAAGSTUK. 



DE OORLOG 



EN 



HET SEXUEELE VRAAGSTUK 



DOOR 



CJUESTOS,f< 



De oorlog vaagde weg tienduizend Jaren 

Wij waren oermensch weer, 
Daar was de man, niet de moderne heer : 

Hier was de vrouw, bestemd een zoon te baren. 

Waarom op vorm en zegel das gewacht? 
\ Wij hoorden stemmen nooden : Kom. deez' nacht 

Naar het Engelsch van Ella Wheeler Wilcox. 
(Nleuwe Amsterdammer 25 Aug. '15.) 



DD 
DD 



UlTGAVE 

Fa. M. J. FONCK & Co., L A r e n (N.H.) 
1915 



Europa uit zijn rustige rust gewekt. 



Wei heeft het den scbijn dat blijkens de hechte 
discipline, de goede legerformatie, den grooten voorraad 
munitie, den goed georganiseerden spionnagedienst, de 
reeds klaarliggende plannen ter administratie van het 
bezette gebied, de strenge regelmaat, waarmede daar 
requisites gedaan worden, Duitschland zich reeds lang 
ten oorlog voorbereidde. Het heeft den schijn, dat 
Oostenrijk en Duitschland te zamen wachtten op den 
stok, om den hond te slaan endien eindelijk vonden toen 
op Oostenrijksch-Hongaarschen bodem hetaartshertogen- 
paar door Servische handen viel. 

Het heeft den schijn dat noch Frankrijk, noch Rus- 
land, noch Engeland voorbereid waren, blijkens het 
gebrek aan munitie-voorraad, dat door alle rijken toe- 
gegeven wordt te bestaan en de noodzakelijkheid waarin 
ze zich bevinden tijdens den oorlog de fabricage te 
organiseeren, lets wat in Duitschland reeds geregeld 
was. De driejarige dienstplicht was in Frankrijk maar 
slechts luttel tijdsvoor de oorlogs-verklaring ingevoerd, 
niet dan nadat in den boezem van het volk een groote 
strijd er tegen was gevoerd, die uit liep op den dood van een 
zijner edelste zonen, den socialistenleider Jean Jaures. 
Nu eerst vangt men in Engeland aan eenige vastheid 
te brengen in de werving van recruten en zullen daar 
groote ver. aderingen komen, zoo ingrijpend, dat het 
wezen van het Militarisme in dat land binnen enkelen 
tijd totaal gewijzigd zal zijn. 

Met de groote meerderheid van het Nederlandsche 
volk zijn we geneigd aan te nemen, dat de Quadruple 
Entente geen krijg verwachtte en ten slotte alles heeft 
gedaan om dien te vermijden. 

Althans was de toestand zoo, dat ondanks de strie- 
mend-satirische uitroep van onzen teekenaar Louis 
Ramaekers: „Hoera voor de Vredes-Conferentie" en 
ondanks waarschuwing der anti-militaristen, waarmede 
zij aanfloten het wachtwoord der voorstanders „Wie 
den vrede wil, ruste zich ten oorlog", niemand ge- 



— 6 — 

waarschuwd wilde zijn en men rustig voortging in zelf- 
verblinding en die van anderen in het Haagje allerlei 
conventies uit te vaardigen, die, al is het nog maar zoo 
weinig, de hoop voedden, dat hoe langer zoo meer de 
verschillende Staten eindelijk den weg zouden nemen 
langs het Vredespaleis om daar hunne geschillen tot 
oplossing te brengen. Zelfs de oorlog, die een eind 
maakte aan het vrije bestaan van Transvaal en de 
Oranje-Vrijstaat, was niet in staat de vredes-comedie 
voor goed te doen dooden door den spotlach der vol- 
keren. En toen het moordtuig de lucht voor zich op- 
eischte, overzag nog niemand wat stond te gebeuren. 

Wie zal dat ooit? 

En nu dan eenraaal het noodlot over de volkeren 
gekomen is, overziet men nog minder dan ooit. En het 
is zeer de vraag of degrootstegeweldenaar dezer dagen, 
die niet door eigen krijgskunde, zooals een Napoleon, 
maar geholpen door de uitvinders van duikboot, vlieg- 
machine en raoordend gas, geholpen door economen en 
filosofen die, dat moeten we toegeven, op ongeeven- 
aarde wijze 'n gansche natie tot een legioen maakte, 
slaafs-volgzaam aan hunne zienswijze, het is zeer de 
vraag, of een mensch, ja de geheele kaste, wier idool 
hij is, in de verdere dagen de verantwoordelijkheid kan 
dragen van wat ^enmaal door haar begonnen is. Want 
met 42 c.M. mortieren, fusillade, electrische versperring, 
afpersing, gijzeling mag men zelfs den moedigste klein 
maken; — men moge naar de leering van den ijzeren 
kanselier het overwonnen volk niets, niets laten dan ,,'n 
paar oogen om te weenen", ongekende krachten, waar- 
over geen mensch zeggenschap heeft, zullen uit de 
vernietiging opstijgen. De mensch kan veel, hij kan 
vernietigen, maar uitroeien kan hij niet. Er is geen 
genie zoo groot, dat het gelijk zou zijn aan het oog 
der natuur. Eerst onze kinderen, en nog beter dan zij, 
onze kleinkinderen zullen na hen beleven de nieuwe 
noodzakelijkheid, waartoe nu de grond is gelegd. 

Sinds den zomer van het vorige jaar is er dus dit 
verschil, dat men wel niet overziet, maar toch reeds 
vraagteekens begint te zetten. 

Na de verstomming door het onverwachte begint 
men elkander reeds aan te zien en vraagt: wat nu? — 
zij het in vertwijfeling, de vertwijfeling van alien die 



— 7 — 

zich staande dachten op hechten bodem, maar bij elken 
nieuwen dag opnieuw ervaren, dat diep in den grond 
angstwekkend geromrael de losbarsting aankondigt van 
den vulkaan, waarop wij leven. 

Want sedert door de Groote Fransche Revolutie, tot 
wier kinderen zelfs de vooruitstrevenden van het eigen- 
genoegzame Duitschland behooren, de baan is geeffend 
tot „beschaving", tot „vrijraaking van den geest", eischte 
de rede velen op tot haar dienst. Sedert Rousseau en 
Voltaire leeraarden hunne volgelingen dat de mensch- 
heid fahig was tot iets anders dan enkel geweld en 
slavernij. Zoozeer werd gevoeld, dat een andere tijd 
was aangebroken, dat nu nog alien die zeggen te leven 
naar „hoogere ordonnantien dan de menschelijke rede'', 
het oogenblik verfoeien waarop zij ten trone werd ge- 
steld en met niet al te hooge Schadenfreude den ge* 
handschoenden, ontaarden nazaten der Encyclopaedisten 
hunne in de smokerige politieke succesjagerij zoo gaarne 
verdoezelde bakermat aanwijst. Nog altijd manifesteert 
het behoud zich met het aplomb van het oudste recht. 
Aplomb zeggen wij, want moed is er niet toe noodig, 
als het steunend op de wet der traagheid, zich anti- 
revolutionnair noemt en met log cynisme de tegenpartij 
de lafheid der inconsequentie verwijt. Evenmin als de 
natuur maakt de menschelijke geest sprongen en elke 
schrede voorwaarts kost de rust eener gansche gene- 
ratie, terwijl het behoud de o zoo makkelijke taak der 
bevestiging heeft. 

Maar hoe ook afgedwaald, omdat weinigen strijden 
ten einde toe, en het begrijpelijk is, dat veler vaan van 
bloedrood in een voordeelig rose veranderde, toch heeft 
het menschelijk vernuft in de afgeloopen eeuw omzich 
heen gegrepen en terugkomend van een tijd, waarin 
alles aan de voorzienigheid werd overgelaten, getracht 
den aard der dingen en verschijnselen te kennen, daar 
uit leering te putten ter aanwending van maatregelen, 
die geacht werden den mensch nader tot zijn bestem- 
ming te brengen: te leven in geluk. Wei was erveelkaf 
onder het koren ; wel werd er veel beleden met de lippen, 
maar toch zag ieder terwijl hij om een goede plaats 
aan den maatschappelijken disch machtig te worden de 
idealen der jeugd vergat, met nauw verholen sympathie 
het streven der opgaande beweging van den arbeid 



aan, die met hoe langer hoe meer succes den eisch om 
recht en vrijheid voorop zette. Bejammeren niet velen, 
die openlijk voorgaven vijandig gezind te zijn aan de 
arbeidersbeweging en daarnaar hun daden richtten, het 
gebrek aan kracht dier beweging om de menschheid 
te behoeden voor dien plaag der plagen: denmodernen 
wereldoorlog? 

Met even duizelingwekkende snelheid als waarmede 
de moderne industrie zich ontwikkelde, volgde concessie 
op concessie aan den eisch der meest vooruitstrevende.j; 
politieke partijen volgden elkander op ; program na 
program werd herzien; de eene staathuishoudkundige 
school verdrong de andere en burgerlijke ministeries 
staken elkaar den loef af bij het invoerenvan hervormingen. 

Ja, men meende op hechten bodem te staan. Men 
het zoo weinig mogelijk aan het toeval over en steeds 
uitgebreider werd het terrein der menschehjke bemoei- 
enis. Er kwam systeem, dat voor alle landen uniform 
werd, want verbeterde communicatie middelen bevor- 
derden studiereizen en uitwisseling van denkbeelden. 
De steeds meer toegepaste statistiek gaf overzicht en 
wees in veel den weg aan. En zich verbeeldend dat 
deze evolutie zou voortduren, ging men zonder zorgen 
voor den dag van morgen naar de toekomst, die wel 
niemand kende, maar die toch niets angstwekkends meer 
inhield. Men was zoozeer gewend aan den ge-lei de- 
Hj-ken weg, dat, ondanks de staten zich tot aan de 
tanden (en daar boven) wapenden, men bij het verbreken 
der verschillende diplomatieke betrekkingen niet aan 
oorlog gelooven kon en op den dag der oorlogsver- 
klaringen de dagbladen verschenen met hoofdartikels 
waarvan de titel luidde : „Er is nog alle hoop op vreed- 
zame oplossing", terwijl onder het laatste nieuws op de 
vierde pagina de zekerheid was aangekondigd, dat de 
wereld in vuur en vlam zou worden gezet. 

Met een enkele handafslag der diplomaten en den 
scepterzwaai der gekroonde hoofden was alle verwach- 
ting de bodem ingeslagen. Europa werd 'uit haar 
rustige rust gewekt. 

Hoe zal de toekomst haar vinden als de verpesting 
door bloedstank zal hebben opgehouden, als de smook 
der vuurmonden zal zijn verdwenen, als elk dorp een 
ruine zal zijn? 



De invloed van den Oorlog op de 
zedelijke overwegingen. 



De leeuw is losgelaten en het laat zich onmogelijk 
denken, dat met zijn teruggang naar het hoi alles zou 
zijn geschied. Want al rolt straks de pers, die dit ge- 
schrift vermenigvuldigen zal, ongestoord, en al stijgt 
weer het debiet der heeren uitgevers, nu in ons land 
na de spanning der eerste oogenblikken betrekkelijke 
rust is weergekeerd, ja, al vermeerdert zelfs de boeken- 
schat in de landen- der oorlogvoerenden, terwijl men 
afvraagt wie daar toch overblijven om de nieuwe uit- 
gaven te lezen, men moet zich niet verbeelden dat alles 
na den oorlog weer z'n gevvonen gang zou gaan en 
het eenige wat plaats greep de afdankingder legerszou 
zijn. Zeker zal de parlementaire machine weerdraaien. 
En als er geen groote politieke revolutie komt in 
Duitschland bij eventueele nederlaag (waarop voors- 
hands nog geen uitzicht bestaat). of een economische 
actie itt Frankrijk van socialisten, syndicalisten en anar- 
chisten, die na voor hun land gevochten te hebben 
met meer reden dan daarvoor van hun land zullen 
willen kunnen spreken en daarom zullen trachten zoo- 
veel als mogelijk nu reeds hun ideaal te verwerkelijken, 
zal er hoogstens sprake zijn vanmassaleagitatiesin vele 
landen, waarmede druk zal worden geoefend op de 
verschillende regeeringen omdegrondwet te veranderen 
tot vermindering van den invloed der diplomatic of 
verlegging van het recht tot oorlogsverklaring van het 
hoofd van staat naar het parlement ; of als Duitschland 
den vrede dicteert en de annexatie-partij dus de over- 
hand krijgt, zullen de gekortwiekte mogendheden zich 
met ongekende medewerking van de zijde des volks 
wapenen tot herstel van het vroegere status quo. Alle 
verondersteUingen, rakende de makkelijk waarneembare 
uiterlijke verschijnselen. 

In ons eerste hoofdstuk spraken wij van de nieuwe 



— 10 — 

noodzakelijkheid waartoe nu de grond is gelegd, die 
niemand kan berekenen, zelfs niet hij die den leeuw 
losliet. Met dit geschrift wordt d is zeker niet be'doeld 
aan te geven de richting, waarlangs de menschheid 
zich bewegen zal. Wij wenschen slechts eroptewijzen 
hoe onberekenbaar de gevolgen zijn en met de uitgave 
bedoelen wij niets anders dan het stellen der vraag: 
hoe zal het gaan ? Hoe zal het worden. 

En dit wel in verband met het sexueele vraagstuk. 

Want hoe ingrijpend politieke revoluties ook mogen 
zijn en hoe belangwekkend de strijd des volks ook 
wezen moge, dat straks na den oorlog hier of daar 
misschien weer zijn bloed zal laten ter beleving van 
een korten tijd van Communisme, omdat men aanalles 
voelt dat de economische eindstrijd nog niet zal worden 
gevoerd, meer onbekend, maar daarom niet minder 
ingrijpend is de toch zoo felle schok, die is toegebracht 
aan de tot dusverre geldende opvattingen der indivi- 
duen. Meer nog dan al de boven veronderstelde reacties 
op het wereldgebeuren zuUen veranderde zeden nieuwe 
kleur geven aan den nieuwen tijd. Multatuli zei het zoo goed 
in zijn eerste bundelideeen, waar hij het heeft over den 
toestand der vrouw voor en na het huwelijk : ,,0m 
iets te veratideren aan de wetten van een land is 
het voldoende om minister of lid van de Tweede Kamer 
te zijn. Maar om iets te veranderen aan de zeden van 
een volk moet men meer wezen dan dat". Niet om te 
voldoen aan zucht tot prikkeling die velen op den titel 
zuUen doen afgaan worden deze bla'^^ijdengeschreven, 
maar om aandacht te vragen voor een onderwerp dat 
in verband met den oorlog nog niet is geentameerd. 

In het hefdeleven ligt gansch het leven. Voor den 
stand der cultuur zal wel niets zoo belangrijk zijn als 
de wijze waarop de mensch zich geslachtelijk gedraagt, 
de wijze waarop hij zich verraenigvuldigt, en niet om 
die wijze alleen, die belangrijk kan zijn voor biologen, 
psychologen en belletristen, maar ook om de gevolgen 
als daar zijn: de invloed op de getalsterkte en dever- 
houding tot elkander der geslachten en nu niet alleen 
sexueel maar meer nog economisch, waarbij wissel- 
werking niet uit het oog mag worden verloren. 

Even goed als de in de Germaansche landen burger- 
recht verkregen hebbende latijnsche woorden nu nog 



— 11 — 

wijzen op den invloed der horden van Julius Caesar ; 
even goed als de honderd-jarige Fransch-Engelsche 
oorlog de Angelsaksische taal 'n zoo geweldige ver- 
andering deed ondergaan, dal die voor een groot deel 
der termen alleen inuitspraak verschilt van deFransche, 
zal straks de Russische steppenbewoner na zijn krijgs- 
gevangenschap in Duitschland ongekende gewoonten 
overbrengen naar zijn onherbergzamen geboortegrond. 
En nu bij de vluggere manier van leven zal voor 
het doorwerken van dien invloed veel minder tijdnoodig 
zijn dan vroeger, ook al wijl alles geschiedt op groo- 
tere en daardoor eensklaps meer overweldigende schaal. 
De stoomwals van nu werkt vlugger dan de groote 
volksverhuizing van vroeger, Terwijl vroeger de krijgers 
jaren noodig hadden om naar en van het oorlogster- 
rein te gaan en het wingewest aan zich onderhoorigte 
maken, wo; dt nu in een week tijd gansch Belgie onder 
den voet geloopen, wordt nu in een maand tijds aan 
het oostelijk front een uitgestrektheid bezet zoo groot 
als misschien wel vijftien raaal de oppervlakte van 
Nederland. En nu men niet zooals vroeger na maanden 
en dan nog maar bij overlevering iets hoort van het 
uitgetrokken leger, maar 's ochtends, 's middags en 
's avonds de dagbladen netjes opgevouwen in de brie- 
venbus gestopt, hun lezers verhalen, dat men ergens in 
een sector 200 meter is vooruit gekomen, hebben be- 
richten als b.v. over het aantal verliezen aan dooden, 
gewonden en vermisten, die zeggen dat Duitschland 
sedert den oorlog in een jaar dus 2.000.000 manschappen 
kwijt is, waarvan er minstens 600.000 a 700.000 zijn gedood, 
iets van een affaire, die het publiek weer even gauw 
vergeten is en begeerig maakt naar nieuwe sensatie. 
Wij die op 'n af stand wonen en zelfs zij die midden in 
de oorlogsellende vcrkeeren, laten in onze luchthartig- 
heid de feiten niet op ons in werken, want als wij 
gelezen hebben dat ,,naar de „Voss. Ztg." mededeelt 
bij de groote BerlijnscheTramwegMaatschappij wegens 
het onder de wapens roepen van een zeer groot aantal 
wagenbestuurders en conducteurs rond 2700 vrouwen 
als ,,conductrices" zijn aangesteld", of bij wijze van 
noot onder het vertaalde gedicht van Ella Wheeler 
Wilcox, dat „in de maanden Mei enjuni twintig duizend 
kinderen geboren werden van ongehuwde moeders, 



— 12 — 

wonend in de nabijheid der Engelsche kampen alleen", 
dat ook het aantal in andere landen groot is ; wanneer 
wij vernemen dat eerst de Belgische regeering en later 
de Duitsche overwogen voor eenigen tijd de werking 
op te schorten der strafbepalingen tegen den abortus 
provocatus, kijken we met verlangen uit naar nieuwe 
mededeelingen. 

Men dacht op hechten bodem de staan. maar thans 
voelt men hoe alles schudt op z'n grondvesten. En 
moge er dan al voorspeld zijn, dat geen steen op den 
anderen zal blijven, de deugden van gisteren zullen 
evenmin ineenvloeien met die van morgen. Zoo wankel 
is alles dat concertgebouwen, die thans nog duizenden 
herbergen om daar te luisteren naar wat werd voort- 
gebracht in zoetst gedweep of felsten hartstocht straks 
tot puin geschoten kunnen zijn, dat officiertjes die nu 
nog flane^ren als dandies in chiqst gecoupeerden 
uniform straks even besmeurd zullen zijn als slagers- 
knechts, die pas een beest hebben opgehangen. Nu men, 
overgelaten aan de beschikkingen van keizers en diplo- 
maten of aan de terreurs van willoos geleide volks- 
massa's met den dood in de schoenen loopt als in tijden 
van cholera, epedemie en pestilentie, zijn alle waarden 
ontwaard. En niet alleen de waarden, maar ook de 
inzichten. Want ondanks wat men naar een gewild 
cliche den strijd om het bestaan noemde, nam de crimi- 
naliteit en vooral de sexueele criminaliteitniet in verer- 
gerende mate toe. Het menschdom wist zich heel aardig 
te bewegen tusschen de perken gesteld door de cory- 
pheen van moraal en juridiek, die gnuifden om de 
verrassende resultaten hunner vooropzettingen. Maar 
nu dan de echte strijd zal gevochten worden om het 
bestaan, nu zelfs zij, die voor den oorlog warmpjes op 
het droge zaten, mee zullen ervaren dat 'n bom uit 
aeroplan of taube even goed bestemd kan zijn voor hen 
als voor den eersten den besten proletarier, nudeduik- 
bootoorlog ook geen verschil maakt in rang en stand 
en geen Lusitania spaart, al behoort de schatrijke Van 
der Bilt onder de passagiers, nu have en goed van zoo 
weinig waarde zijn, dat zelfs onbelaste hecht doortim- 
merde huizen niet meer aanvaard worden als onderpand; 
nu het lot, dat voor velen verschillend was, straks gelijk 
zal zijn voor alien die als in Russisch Polen hun land 



— 13 — 

zuUen moeten verlaten met achterlating vanalles wat 
zij bezaten, zoodat vroegere rijken even naakt en arm 
als hunne vroegere dienaren zullen staan, nu vallen 
voor een groot aantalindividuen,dieniets meer te hopen 
of te verliezen hebben, alle vroegere waarden weg 
in het hunkerend reikhalzen naar het bedreigdebestaan. 
Zoowel moraal als wetgeving zullen te kortschieten. 

Het is of aan de moderne maatschappij de grond 
onder de voeten is weggeslagen. En preekers mogen 
preeken, wetsuitleggers en toepassers mogen dreigen, 
de zucht naar uitleving voor het te laat mocht zijn 
verkrijgt de overhand boven elk gebod, boven elke 
conventie, omdat ten slotte niemand de noodzakelijkheid 
van ondergang inziet dan eerst in het heetst van het 
gevecht. Als men tengevolge van wat ook het leven 
op niets heeft gesteld, wordt het het warmst geleefd, want 
bandeloos, dat wil nog maar zeggen buiten de perken, 
door de zelfvoldaanheid eener maatschappij, die dacht 
het leven met haar techniek en mechaniek langs door 
haar gewilde banen te leiden. 

Wij hebben reeds hooren vragen „wat kan het den 
gevonnisde schelen of de strop, waarin hij straks ben- 
gelen zal van zijde is of van katoen", Ethiek en aesthetiek 
hebben zoolang slechts waarde als menschen hecht 
aan menschen gebonden blijven, weiniger levenskans 
wordt bedreigd en er genoeg tijd en middelen over- 
blijven om naast voldoening aan levensinstinct het genot 
van verfijning door intelligentie en intellectualiteit 
te smaken. 

Met het wegnemen van de levenskans komt deonbe- 
wuste cynisch-schampere bitterheid boven, die individueel 
en collectief terugvoert tot het oerinstinct. 



Het liefdeleven is gansch het leven. 



Hierdoor onderscheidt zich wel de mensch van het 
dier, dat al moge dit laatste door de eeuwen been 
physisch evolueeren in vrijheid en ontaarden in gebon- 
denheid, het geen strijd voert tegen zijn eigen wezen. 
En op geen enkel terrein voert de mensch dien strijd 
zoo hevig als wel op dit van het sexueele leven. Het 
beest paart, werpt en gaat zijns weegs ; wel mogen 
enkele soorten tijdens de voedering der jongen bij 
elkander blijven of moge er soms duurzamer verhouding 
tusschen de geslachten bestaan ; zijn gebrek aan ver- 
mogen tot oordeelen behoedt hem voor beschouwing van 
het eigen leven, dat bij den mensch de tragiek doet 
ontstaan. Nog maar heel weinig schrij vers, of bijna geen 
enkel, is er in geslaagd een boeiend werk te geven, dat 
niet het liefdeleven tot basis heeft. En alien borduren 
op het stramien van strijd tusschen rede en zinnen. Het 
is immer de rede, die de zinnen tracht te dooven, wat 
nooit gelukt en de zinnen die zeker de rede overwin- 
nen. En elk menschenleven geeft meer leed te zien dan 
genot, dat toch alleen uit smart kan voortkomen om 
weer nieuwe smart te baren. Zoo droeg door de 
eeuwen de mensch het juk van z'n eigen bestaan. Lohen- 
grin verbiedt een Elza hem ooit te vragen van waar 
hij kwam. Heeft daar de dichter niet willen zeggen : 
„Pas op, als gij uw genot weet, is het verzwonden". 
Tannhauser verliest zich in zinnelijke liefde, geincar- 
neerd in Venus en ontkomt aan hare boeien, alleen om 
te ontdekken, dat hij nu niet meer tot hooger in staat 
is, de eenige die hem redden kon is niet meer. Carmen 
moet tot eigen ondergang toe haren aard volgen en in 
onverzadigbaren sexueelen dorst en nieuwsgierigheid 
den man onttrekken aan zijn plicht, hem geheel opei- 
schende voor zich, om na hem geknakt te hebben zelve de 
slavin te worden van het stoere man-dier, dat alleen 
nog maar haar gillend lijf bevredigen kan. 

„In den beginne" luidde reeds het gebod : „Maar van 



— 15 — 

den boom der kennis des goeds en kwaads, daarvart 
zult gij niet eten ; want ten dage als g'j daarvan eet 
zult gij den dood sterven". En in het nieuwe verbond 
wordt de onbevlekte ontvangenis tot aureool gemaakt 
en daarmede de kuischlieid tot sacrement verheven. 

Bij veel volken werden kuische meisjes heilig ver- 
klaard b.v.b. de Vestaalsche maagden der Romeinen. 

Daarentegen vaardigde Augustus strenge straffen 
uit tegen een 20-jarige vrouvv die noch gehuwd, noch 
moeder was. De Israeliet had den plicht een onvrucht- 
bare vrouw te verstooten of bij haar dienstmaagd 
kinderen te verwekken. (Abraham en Hagar). In Egypte 
moesten de jonkvrouwen zich eenmaal in hun leven in 
den tempel van de godin der vruchtbaarheid aan een 
vreemde prijs geven. En hoe de toestand in Griekenland 
was, vernemen we van Demosthenes, als hij het oordeel 
over zijn tijdgenooten aldus uitdrukt : „Dat men 
vrouwen slechts neemt om wettige kinderen voort te 
brengen, bijslapen om goede oppassing te hebben en 
lichtekooien om de lusten der liefde te genieten". De 
dienst der liefde werd openlijk als een heiligen dienst 
beschouwd. De hetaeren waren de meest ontwikkelde 
vrouwen, die aan gratie en bevalligheid schittering van 
vernuft paarden. AUeen de lichtekooi was in Griekenland 
een vrije vrouw, terwijl de getrouwde zoo goed als het 
leven van een gevangene leidde, die nooit het voor 
haar bestemde gedeelte van het huis verliet. 

In Rome op den duur maakten de vrouwen van den 
dienst der hefde orgien. Romeinsche deernen behaalden 
dan ook nooit de hoogte der Grieksche hetaeren. 

Lilly Braun verba alt ons, dat tijdens de kruistochten 
door de lange afwezigheid van hunne mannen de vrou- 
wen troost zochten bij jonge pages of smachtende 
minnezangers. En toen de steden werden opgericht en 
daarna de gilden, die alle bedrijven afsloten, kwamen 
de vrouwen, die tot nog toe mee door arbeid in het 
onderhoud hadden voorzien, ja, een voorname plaats 
in de nijverheid innamen, werkloos. Toen ontstonden de 
maagdenhuizen, de jongedochters-hofjes. Later werden 
die verpacht aan waarden en waardinnen. Onder eede 
verbonden zij zich der stad trouw en toegewijd te zijn 
en vrouwen te werven. Voorname gasten werden door 
de overheid zelve in de openbare huizen gebracht. 



- 16 - 

Toen werd de prostitutie tot beroep. Door nauwkeurig 
voorgeschreven kleeding moesten de prostituees zich 
van andere vrouwen onderscheiden. 

Ook de voortdurend grooter wordende legers had- 
den invloed op de wijze, waarop de prostitutie werd 
uitgeoefend. De legers werden gevolgd door gansche 
scharen vrouwen. Zoo is van Alva bekend, dat hij 
gevolgd werd door 400 deernen te paard en 800 te voet. 

Langzamerhand ontwikkelde zich de toestand als 
dien wij kennen. En nog is deprimitieve wijze van leven 
niet van den aardbodem verdwenen. Professor Forel 
verhaalt dat bij de Wedda's het huwelijk tusschen een 
ouderen broeder en een jongere zuster als zeer normaal 
wordt beschouwd. 

De wijze waarop de boeddhistische Butra's leven is 
zeer nabijkomend aan de promiscuiteit, de bloedgemeen- 
schapsfamilie, waaraan wij zelven ontsproten zijn. En 
men bedenke dat niet zedelijkheidsmotieven, ordonnan- 
tien of geboden ons er uitgebracht hebben. Hoe minder 
gecompliceerd een maatschappij is ingericht hoe minder 
zedelijke overwegingen behoeven te gelden, wijl zede- 
lijke overwegingen slechts de banden zijn waardoor de 
menschen zich aan elkander binden. 

Het oerinstinct werd spontaan gevolgd, waardoor 
het verschijnsel onzer beschaving : de lafFe, geestelooze 
onzedelijkheid onbekend was. Zonder zich af te vragen 
wat men deed en daarom veel zuiverder, veel eerlijker 
tegenover zichzelf en anderen dan nu, werd het oer- 
instinct gevolgd. Slechts uit vernieling van het oude 
leven kwam het nieuwe leven voort. En het leven, dat 
zich niet eenmaal vernielde, was onvolkomen. Immer 
joeg de drang tot scheppen, bron van zoo veel leed en 
zoo weinig genot, het menschengeslacht voort, dat met 
zijn aangroeiende bewustheid en zijn temperende be- 
schaving nooit het geluk heeft weten te bereiken. Hoe 
primitief ook uitgeleefd, steeds ontnam de hartstocht 
den mensch aan zichzelve, bond hem aan wat hij zelf 
geschapen had, waardoor hij voor eeuwig zichpHchten 
oplegde, die voor goed beschikten over zijn leven. 
Heel goed vonden we dat bij een schrijver uitgedrukt: 
„Onder den prikkel der sexueel economische verhou- 
dingen verhief zich de eene beschavingstoestand na den 
andere". Neen, niet om en uit zedelijkheid zijn we aan 



— 17 — 

de promiscuiteit ontkomen, maar het zal wel zijn door 
gsbrek aan ruimte in de hut. Multatuli zegt het ook 
heel karakteristiek in de ,Japansche gesprekken" waar 
hij van een Araerikaansche stam vertelt. „Het hindert 
niet met hoeveel kinderen een jong meisje bij haar 
ouders komt, steeds zal zij den ketel over het vuur 
vinden om alien te voeden. Nu is het niet meer zoo, 
ik gis omdat de Blanken dien ketel afgenomen hebben. 
Fatsoen en deugd zitten in dien ketel". 

En nu we dan eindelijk hyper-beschaafd zijn, moge 
worden opgemerkt, dat niet de ontucht naar ons is 
gekomen van de zijde der z.g.n. minder beschaafde 
volkeren, maar dat de prostitutie welig tiert als een 
begeleidend verschijnsel onzer beschaving, dat wij in- 
tegendeel de ontucht en drinkgewoonten met onze 
tractaatjes overbrengen naar de kolonien, als waren 
we jaloersch op het weinigje ongeschonden natuur dat 
daar nog overbleef. Westermarck schetst den toestand 
als yolgt : „Hoe hooger de beschaving hoe meer pros- 
titutie. In de Europeesche steden twee maal zooveel 
als op het land". 

De geschiedenis van de afhankelijkheid der vrouw 
van den man is tegelijk de geschiedenis der ontaarding 
van het spontane en dus eenig-bevredigend geslachtelijk 
verkeer. Van af het oogenblik dat de man de vrouw 
begon te voeden en te verdedigen hield zij op zichzelf 
te voeden en te verdedigen. Zoo kwam de geslachts- 
gemeenschap te koop en is de geheele beschavings- 
geschiedenis niet anders dan het verhaal van den hoe 
langer zoo meer ontaarden handel in liefde met alleen 
wat wijziging in het beursreglement, al naar de om- 
standigheden wat meer of minder vrijheid toestonden. 
Wie zich op andere wijze van het artikel wilden voorzien 
werden weggedrongen en onmogelijk gemaakt. 

Tot de wettenmakers uitgevonden werden, die niet 
luisterden naar het leven, maar die het leven wilden 
gebieden naar hen te luisteren. Potsierlijk schoven zij 
hunne hooge hoeden in den nek, zetten hunne achterste 
beenen wat diep in den grond, noemden dien grond een 
hechten bodem en kondigden hun jurisprudentie en hun 
zedeleer aan met een non plus ultra en met verdoeming 
van alien die om die reclame hun schouders ophalen. 



Onze eerbaarhetd is schijn. 



Terwijl de minnehandel druk beoefend en vlijtig het 
gebod : ,,Gaat been en vermenigvuldigt u", werd opge- 
volgd, liet men de kuischheid ook nog eenige kans. 
Maar zij kon niet anders worden geleefd dan in kloosters, 
waarvan (de geschiedenis verhaalt het) de deuren niet 
zoo dik waren, de muren niet zoo gemetseld en de spleten 
en kloven niet zoo gevoegd of daar wist van tijd tot tijd 
cupido zich nog toegang te verschaffen en aanschouwde 
tooneelen, die hij in de buitenwereld wel meer gezien 
had. En kon men dan al in de wereld niet geheel en 
al kuisch blijven, ook daar wenschte men graag voor 
braaf door te gaan, ten bewijze dat men nog altijd het 
zelfverwijt voelde, af te stammen van een moeder die 
geproefd had van de vruchten des vroeger vermelden 
booms. De familie-traditie bracht mee, dat men diep 
beschaamd om eigen naaktheid met gebogen hoofd en 
de lendenen omgord naar den uitgang van het Eden 
strompelde, Kon men al niet tot kuischheid wederkeeren, 
'n nieuwe fetisch werd uitgevonden om kruipend te 
dienen. Het kleed der eerbaarheid werd uitgevonden, 
dat werd uit- en aangetrokken al naar het gezelschap 
waarin men zich bewoog. Voor het gemak bepaalde 
men dat die eerbaarheid de openbare eerbaarheid zou 
ziin. Ware dit niet zoo, lang voor zijn Edelachtbare 
als zedelijkheidsapostel optrad, waren alle circussen 
gesloten, waar op zeer menschkundige manier danse- 
ressen profijt trokken van hunne geboorte, waaraan zij 
zelve geen schuld hadden. De strijd, maar nu een 
nagemaakte, te veel geleeraarde, te veel bedachte, 
tegen het eigen lichaam begon op nieuw, wel niet tot 
zelf-geeseling toe, maar toch wel tot en mst beleediging 
van het gemoed van iederen huwbare, zoowel man als 
vrouw. Wat uiteraard zaak was van ieder individu 
afzonderlijk werd geraaakt tot zaak van het algemeen. 
En nadat men de geboden van de voorzienigheid in 
den hemel had veronachtzaamd, verhief de coUectieve 



- 19 - 

meening zich met een „het hoort zoo" tot mode en 
daarmede tot nieuwerwetsche albehoeder. Men legde 
een en ander vast in allerlei gebruiken. En toen het 
voldoende had doorgewerkt werd de verzorging over- 
genomen door den modernen staat, de voorzienigheid op 
aarde. Dit was niet altijd zonder komische uitwerking. 
Er werd bepaald, dat evenmin als 'n burger mag loopen 
in den rok van den soldaat en omgekeerd, de man 
zich niet mocht vertoonen in vrouwenkleeren, en ook 
weer omgekeerd, met dit verschil dat heel wat gestu- 
deerde koppen nachten zoek brachten om te bepalen 
aan welke distinctieven men de soldatenrok herkennen 
kan, maar dat verzuimd werd aan te geven wat de 
vrouw en wat de man behoort te dragen, iets wat heel 
begrijpelijk is wijl gelijk met de bedekking allicht het 
te bedekken lichaamsdeel ter sprake had moeten komen, 
en dat alweer zou in strijd gekomen zijn met de . . . 
eerbaarheid. Later is daar wat verandering in gekomen. 
Men begint ook voor den burger de kleederdracht vast 
te stellen. De kansel verbiedt de halve kousen, voor 
kindertjes, de veldwachter aan het strand veroordeelt 
naaktheid verder dan tot boven de knie voor wiegeen 
koetsje kunnen betalen, maar staat toe dat in bain 
mixte bolvormen zich afteekenen, als ze maar van tijd 
tot tijd ondergedompeld worden en overigens geen 
ongelijk gekleede zich in de buurt ophoudt. 

De onwetendheid van ,,in den beginne" gold voor het 
gansche heelal en voor alle tijden, de door den staat 
bezegelde eerbaarheid wisselt af naar plaats en seizoen. 
Met wering van het naakt van pleinen en uit musea 
werd het gedreven naar den uithoek van de slaapkamer. 
waar het er niet gezonder op werd. Daar liet de staat 
het particuliere leven los, wat zijn werk stempelt tot 
een redding van den schijn. Want binnen kamers wordt 
het verkocht aan den raeest biedende, zoowel in als 
buiten huwelijk. En men doet wel verkeerd destammen 
ie veroordeelen, die hun dochters verkochten, of die 
uit gebrek aan voedsel de ouden van dagen doodden 
of uit voorzorg zwakgebouwden niet tot ontwikkeling 
lieten komen ; terwijl men met al de beschaving waarop 
men boogt, niet heeft kunnen voorkomen, dat men ook 
nu liefde koppelt aan belang. Want het is niet waar, 
zooals algemeen verteld wordt, dat zooveel vrouwen 



— 20 — 

ongetrouwd blijven; wijl er geen mannen genoeg 
zijn. Als veel mannen niet voldoen aan hun plicht 
door niet, of zeer laat, in het huwelijk te treden, 
is dat maar zelden uit verantwoordelijkheidsgevoel 
tegenover de vrouw en mogelijknageslacht, maaralleen 
uit vrees het in het huwelijk minder goed te hebben, 
wijl men dan eerst premie stelt op geboorten (zooals 
in Frankrijk voor het vierde kind) als men de bevolking 
ziet verminderen, of dan eerst geboorten bevordert 
als men vreest geen kanonnenvleesch in voldoenden 
voorraad te krijgen. We zijn alien schuldig (schrijver 
dezes, verre van een boetpredikatie te houden, sluit 
zich in geene deele uit), maar zijn we met onze weten- 
schap er zoo op vooruit gegaan nu onze geraffineerd- 
heid niet leidt tot moedig leven, maar we er wat op 
gevonden hebben om toch genot te smaken en de lasten 
niet behoeven te dragen. We zijn wel zoo kundig ge- 
worden, dat we den aard van iedere geslachtsziekte 
hebben ontdekt, maar onmachtig zijn desocialeoorzaak 
er van weg te nemen. Want bewuster dan vroeger, 
zijn we zooveel te meer aansprakelijk voor alle kwalen, 
die ons teisteren. Men moge in groote verhandelingen 
(die zeker hun nut hebben en die schrijver dezes ook 
hebben gediend) op de primitieven wijzen als op een 
leven uit verleden tijd, er is alleen dit verschil, dat we 
wat schijnheiliger geworden zijn. We reglementeeren 
de prostitutie (de nieuwe wetten zijn nog te nieuw dan 
dat die op het credit mogen komen van het algemeen, 
waar althans de gebruiken — en nu clandestien wat 
veel erger is — dezelfde zijn gebleven) erkennen daar- 
door de noodzakelijkheid, maar verachten de prostituees^ 
die we door paring met haar in een intiemst oogen- 
blik aan ons gelijk maakten, terwijl we door de daad 
medeplichtigen zijn. En nooit zullen we voor het nage- 
slacht verdienstelijk schijnen als in de straten van Parijs 
(of op kleinere schaal nu in den Haag) we de bevor- 
dering der zedelijkheid overlaten aan den eersten den 
besten poHtieagent, die door onbeholpen wetten de 
macht heeft gekregen die vrouwen te tyranniseeren, ze 
op te jagen als wilde beesten. Ons gedoe heeft veel 
overeenkomstmet dat van het oude vrouwtje, dat voor haar 
huisje wiedt, opdat kerkgangers haar voor zindelijk 
aanzien, maar bij wie het binnenshuis stinkt van vuil. 



— 21 — 

0ns geslacht is niet in staat tot eerlijke bekentenis 
van zijn gebreken, nu het uit lafheid genoegen neemt 
met openlijken en niet openlijken handel in liefde. Wee 
den enkeling, die uit liefde niets anders vraagt dan 
wederliefde. Wanneer hij onvermogend is staan hem 
bijna onoverkomelijke hinderpalen in den weg. Dubbele 
zelfmoordexi zijn er de graadmetervan. Detimmerman 
neemt het eerste het beste keukenmeisje, dat hem uit 
zijn kosthuis veriest. De keukenprinses neemt den 
eersten den besten timmerman die haar uit haar keuken 
haalt. De handelsman vraagt per advertentie fournee- 
ring van kapitaal met een vrouw op den koop toe. 
En als eenmaal de besten onder de zoo belangzuchtig 
gehuwden tot inzicht gekomen zijn, zijn de kerk en de 
wet daar om bij elkander te houden, vvat niet bij elkan- 
der hoorL. De Katholieke kerk verbiedt echtscheiding 
categoriek, de wet verbiedt het huwelijk met den 
medeplichtige aan overspel. 

Wat hebben wij dan nog neer te zien op den Griek 
die de vrouw, welke hem kinderen baarde naar het 
achterhuis verwees en haar daar Het kwijnen ? Hoeveel 
teleurgestelde vrouwen hebben niet thans een zelfde lot ? 
De man, hoewel ook ongelukkig zijnde, is er in zooverre 
beter aan toe, dat *de zeden hem toe staan te gaan 
waar hij wil. Welke zeden ? Zeden, die precies dezelfde 
zijn als vroeger. die in de practijk de vrouw maken tot 
afhankelijke, tot slavin van de man. 

Onze bewering dat het huwelijk een belangenkwestie 
is wordt ook gestaafd door de conclusie van een be- 
kend bevolkings-statistikus Dr. Verrijn Stuart, die op 
bldz. 289 van .,de Economist" van 1904 letterlijk schrijft 
„De neiging tot het huwelijk was dus ten onzent het 
hoogst, een feit dat samengaat met den vermeerderden 
economischen bloei na den Fransch — Duitschen oorlog". 
In zijn boekje ,,De huwelijkskansen der vrouwen van 
Nederland" sleunt Mr. F. Falkenburg deze conclusie. 

In de practijk komt het er dus op neer, dat in een 
ander land eerst wat menschen moeten worden opge- 
ruimd, het aantal aanzitters aan den maatschappelijken 
disch most worden gedecimeerd om in een neutraal 
land de portien groot genoeg te maken, dat man en 
vrouw zich de luxe van een huwelijk en ettelijke kin- 
deren mogen permitteeren. 



— 22 — 

Is het spreekwoord : ,,De een zijn dood is des an- 
deren brood" niet van HoUandischen oorsprong? 

En staan we metonze beschavingwel zoover boven wil- 
den, boven onbeschaafden, die uit honger elkander opeten? 
Ook vinden we onze beweringen over huwelijk en 
maatschappelijken welstand bevestigd door hetgeen 
Farr in zijn Vitical Statistics zegt over verhoogde 
huwelijksfrequentie als : „The result of peace after war, 
of abundance after dearth, of high wages after want of 
employment, of confidence after distrust". 

En wanneer er geen oorlog was, of een crisis lang 
aanhield ? Wei, dan werd er minder gehuwd. Maar het 
geslachtelijk verkeer werd er niet minder om, maarnu 
minder openlijk met veel meer geheimzinnigheid, met 
veel meer angst en vreeze voor ontdekking, en dooden 
der vrucht. Niet daardoor werd de prostitutie verhoogd. 
Want het is niet waar, dat om geslachtelijk verkeer 
alleen vrouwen tot prostitutie overgaan. De statistiek 
heeft aangetoond, dat dit geschiedt uit gebrek, want uit 
de vrouwen-beroepen, die het minste loon opleveren, 
wordt het grootste aanlal prostitues gerecruteerd, Zij 
wijst daar voor aan in de eerste plaats dienstboden, 
dan waschmeisjes, naaisters, en bloemenmeisjes. 

Neen, men klage niet over den- aard der sexualiteit. 
Het zal wel altijd zoo blijven, dat naast den overwel- 
diger, die de man met zijn actieve geslachtsdrift altijd 
is en moet zijn, om de passitiviteit van het tegenge- 
slacht te bevredigen, hij het meest gelukkig zal zijn, als 
hij overigens in de vrouw de gelijkwaardige aantreft, 
die in vrije beschikking over zich zelf, zich geeft aan 
den man barer keuze. 

De aard der sexualiteit houdt gelijken tred met overige 
karakter-trekken en kan even zuiver zijn bij een een- 
voudig boerenzoon, ja zuiverder, dan bij vele moderne 
stadsmenschen, die veel over sexualiteit, hygiene en*) 



*) In een verhandeling over de geslachtsdrift van den zenuw- 
arts J. P. F. A. Noorduijn, vinden we een verklaring van den 
Duitschen Psychiater Hesse : n.l., dat door de zedelijkheidsbeweging 
drie euvelen geweldig zijn toegenomen, n.l. de onanie, de paederastie 
en de lustmoord op kinderen. Sinds in Duitschland op geslachtelijk 
gebied de onderdrukking begon, hebben volgens hem de zedelijk- 
heidsdelikten zich vervijfvoudigd : de logische reactie van een tot 
onnatuur gedresseerd volk. 



— 23 - 

menschenwaarde hebben gelezen, slachtoffers van „kin- 
derbond" en van allerlei vereenigingen ter bevordering 
van dit en van dat, maar door eigen lijf tengevolge 
van heriditeit en andere oorzaken, onmachtig de leer 
tot natuur te maken, zooals over het algemeen de natuur 
sterker is dan de leer. 

Men drukke de sexualiteit niet door aangenomen leef- 
methoden, die voortkwamen uit laf economische over- 
weging. 

Men vergete niet, dat als men met de zedelijkheids- 
wet in de hand zich nu werpt op prikkellitteratuur en 
naaktvoorstellingen, dat al die overprikkeling ook weer 
aan economische oorzaken is toe te schrijven, die de 
voorgeslachten verbood natuurlijk te zijn en zich ge- 
lukkig te achten om het heerlijk vermogen tot voort- 
planting. En geen vereeniging tot onderlinge vrouwen- 
bescherming, noch een afgezante aan het station om 
werkzoekenden te vergezellen of te herbergen, kunnen 
lets verbeteren, wel hier of daar een wonde heelen, 
wat prijzenswaardig te noemen en soms als gehefhebber 
te beschouwen is. 

Eerst dan zal volkomen zuiverheid, spontaneiteit, 
reine menschelijkheid in 't geslachtsleven mogelijk zijn, 
als 't bestaan verzekerd is. 

Zij dus, die zich diets maken op hechten bodera te 
staan, bij het geven van leiding aan de menschheid door 
middel van wet of moraalprediking, zullen moeten inzien, 
dat zij alleen en dan nog op kleine schaal lets kunnen be- 
reiken door dwang bij middel van wet of door intimidatie 
met bedreiging van hemelsche straf. 

Maar het gevolg daarvan is dat bij diep ingrijpende 
tijdsomstandigheden, wanneer noch door wet of intimi- 
datie de individu is te bereiken, als hij in arren moede 
te hoop is geloopen en zooals wij in het begin zeiden, 
als hij zijn leven op niets heeft gesteld, waardoor elke 
rede tot vrees voor een wet die hem wat doen zou, is 
verdwenen, hij zijn vrijheid niet zonder misbruik van 
anderen weet uit te leven. Dan wordt 5f doorde justi- 
ciabelen zelf of door de overheid de wet op zij gezet. 

En dat geschiedt vooral in oorlogstijd. 

Zoo schudt dan het hecht gedachte bolwerk op zijn 
grondvesten en valt alle door wet en moraal gestelde 
regelen-complex in elkander als een kaartenhuis. 



De Oorlog van 1870 en het sexueele vraagstuk. 



Het is heel moeilijk na te gaan welken invloed de 
laatste oorlogen op het sexueele {even hebben uitge- 
oelend. 

Prof. Forel verhaalt, dat na den Dertig-jarigen Oor- 
log bij den Westphaalschen vrede in 1645bygamie werd 
toegestaan, wijl het aantal mannen dat overbleef te 
gering was. Gedwongen dus, maakte men van den nood 
een deugd. 

Zoover is het na den oorlog van 1870 — 71 niet ge- 
komen. De cijfers doen zelfs zien dat na korten tijd 
alles zich heeft geredresseerd. Maar men vergete niet, 
dat de moordwerktuigen niet zoo volkomen waren als 
nu, het strijdperk niet zoo groot, en er ook niet zoo 
veel menschenlevens geofferd werden, wijl blijkens den 
spoedigen nederlaag van Frankrijk en Je fouten in zijn 
organisatie minder verwoed gevochten werd. 

Toch mogen hier enkele tabellen plaats vinden. 

In het boek La France Sociale et Economique van 
Toussaint Loua, vonden wij : 

Loop van den burgelijken stand in Frankrijk. 

per 1000 inwoners hi 

Eerste Keizerrijk 1806—1814 
Restauratie 1815—1829 

Louis Phihppe 1830—1847 

Tweede Repubhek 1848—1850 

Tweede Keizerrijk j jgajzlsas 
Oorlog 1869-1872 

( 1872—1876 
Derde Republiek 1877—1881 

' 1882—1884 

Hier uit ziet men, dattengevolge van den oorlog het 
getal huwelijken en geboorten op de 1000 inwoners niet 
zoo schrikbarend daalde, maar men ziet uit het cijfer 
der overledenen, dat maar 5.8 meer was dan daarvoor, 
hoe groot verschil er is tusschen de catastrophe van 
toen en nu. 



ijken 


geboorten 


sterfte 


.8.1 


31.2 


26.2 


7.7 


31.4 


25.2 


8.0 


28 5 


24.1 


8.1 


26.9 


24.1 


7.9 


26.3 


23.9 


8.0 


26.5 


230 


7.3 


24 6 


28.8 


8.6 


26.3 


23.5 


7.5 


25.0 


22.4 


7.5 


24.8 


22.2 



— 25 — 

In La France economique van Alf. de Foville vin- 
den wij de volgende tabel van het aantal inwoners van 
Frankrijk. 

1866 38.067.000 

1867 38.189.000 
186^ 38.330.000 

1869 36.855.000 ' afgestaan aan 

1870 36.985.000 i Duitschland. 

1871 36.544.000 

1872 36.103 000 

1873 36.281.000 

1874 36.451.000 

1875 36.638.000 

Uit deze tabel zien we dat behalve de vermindering 
door afstand aan Duitschland, v^^at dus in werkelijkheid 
geen levens kostte en dus den huwelijkskans niet ver- 
minderde, tusschen 70 — 71 een vermindering van het 
aantal bewoners intrad van 441.000 en van 1871 op '72 
weer een verschil van 441.000. Als men bedenkt dat er 
volgens de eerste tabel zooveel minder geboorten plaats 
hadden, waardoor het vermindcringscijfer niet zoo op- 
gewogen werd, als men dan nog aanneemt dat de 
slachtofFers van den burgeroorlog ook nog in dit ver- 
schil inbegrepen zijn, kan de conclusie opgebouwd 
worden, dat de oorlog tot '71 niet zoo om zich been 
gegrepen heeft. 

Even na den oorlog, in het tijdperk 1872 — 1876 was 
het aantal huwelijken per 1000 inwoners 6.10 grooter 
dan in het tijdperk 1861—1878 voor den oorlog. Het 
getal geboorten was in beide tijdperken per 1000 in- 
woners even groot. 

Zelfs het aantal buiten huwelijk geboren kinderen 
steeg niet merkbaar. In het boek „Die ehehche und 
unehehche Fruchtbarkeit" van Dr. Hans Hindelang te 
Miinchen, vinden we, dat op 1000 gehuwde vrouwen in 
den leeftijd van 15 toe 50 jaren in Frankrijk van 1866 
tot 1875 172 echte geboorten plaats vonden ; in de peri- 
ode 1876—1885 167, van 1886—1895 150 en van 1896— 
1905 134, terwijl in dat zelfde land, in dezelfde tijdvakken 
op de 1000 ongehuwde vrouwen in den leeftijd van 15 
tot 50 jaar, 17, 16, 17, 18 onechte geboorten plaats 
hadden. De invloed op de vermindering van het geboorte- 
cijfer aan echte geboorten, hgt aan andere oorzaken 



— 26 — 



dan de oorlog, n.l. aan de kiuder-beperking, die naar 
verhouding in het huwelijk meer werd toegepast dan 
daar buiten. Het cijfer der onechte geboorten stijgt, 
terwijl dat der echte geboorten schrikbarend daalt. 

Ook in het andere krijgvoerende land leed het huwe- 
lijk en geboortecijfer niet zooveel. 

In het boek „Die Bewegung der Bevolkerung in 
Bedin" vonden we de volgende tabellen : 



Geboorten per 1000 inwoners. 

mannen vrouwen 



1867 
1868 
1869 
1870 
1871 
1872 
1873 
1874 



2045 
20.89 
20.31 
21.37 
18.62 
21.75 
21.06 
22.59 



19.47 
19.94 
19.29 
19.97 
17.75 
20.33 
19.92 
21.29 



totaal 

39.92 
40.83 
39.60 
41.34 
36.37 
42.08 
40.48 
43.88 



Geboorten per 1000 der bevolking. 

echt onecht 



1867 
1868 
1869 
1870 
1871 
1872 
1873 
1874 



34.07 
34.82 
33.88 
35.49 
31.21 
36.50 
35.33 
37.94 



5.85 
6.01 
5.72 
5.85 
5.16 
5.58 
5.65 
5.93 



Er huwden per 1000 der bevolking. Per 1000 ongehuwden boven 16 jaar 



1864 
1865 
1866 
1367 
1868 
1869 
1870 
1871 
1872 
1873 



2239 
25.28 
22.32 
24.17 
22.40 
22.58 
22.93 
20.57 
27.19 
28.10 



Mannen 

52.83 
60.39 
55.10 
61.68 
57.70 
57.7 1 
58.83 
52.30 
68 23 
71.02 



Vrouwen 

61.28 
68.88. 
59.97 
63.86 
58.68 
58.79 
58.60 
52.23 
70.59 
74.60 



— 27 



Hier uit zien we, dat in Berlijn het aantal geboorten 
in het geheel in 1871 wel even daalde, maar dat het 
volgende jaar het aantal alweer onmiddellijknormaal was. 

Het aantal onechte geboorten was in het voor ge- 
boorten weer gunstige jaar 1872 minder dan in de even 
gunstige jaren 1869 en 1870. En in het oorlogsjaar was 
het belangrijk minder. 

En het huwelijkscijfer steeg na den oorlog buiten 
verhouding. 

Over het verdere Duitsche Rijk vinden we bij Dr. 
Hans Hindelang de volgende cijfers. 

Op 1000 gehuwde vrouwen in den ouderdom van 15 
tot 50 jaar vonden echte geboorten plaats, ^) 

1866—1875 1876—1885 1886—1895 1896—1905 

Saksen 262 Saksen 267 Saksen 250 Saksen 216 

Pruissen 271 Pruissen 273 Pruissen 265 Pruissen 250 

Beieren 282 Beieren 276 Beieren 263 Beieren 259 

Baden 288 Baden 266 Baden 248 Baden 251 

Op 1000 ongehuwde vrouwen in den ouderdom van 
15 tot 50 jaar vonden onechte geboorten plaats ^) 

1866—1875 1876-1885 1886—1895 1896—1905 

Saksen 46 Saksen 47 Saksen 44 Saksen 41 

Pruissen 22 Pruissen 25 Pruissen 24 Pruissen 22 

Beieren 46 Beieren 42 Beieren 39 Beieren 37 

Baden 30 Baden 22 Baden 20 Baden 20 

Ook hier zien we, dat de oorlog van 1870 — 1871 op 
het cijfer der geboorten niet zooveel invloed had, dat 
het later daalde tengevolge van andere omstandigheden, 
waaraan kinderbeperking niet zoo vreemd is. Wat voor 
Frankrijk geldt, gaat ook hier op. Het getal onechte 
geboorten leed veel minder onder die beperking, waar- 
uit men bijna de conclusie zou trekken, dat bij verwek- 
king van natuurlijke kinderen de natuur wel minder 
geweld wordt aangedaan dan in het huwelijk. Maar dit 
zij ter loops opgemerkt. 

Het zag er dus na dezen oorlog lang niet zoo uit 
als in 1648 na den dertig-jarigen krijg. Het betrekkelijk 

1) Samengesteld naar de Statistique annuelle du mouvement de 
la population 1907. 



- 28 — 

kleine aantal gesneuvelden kon gemist worden, zonder 
tot voor de vrouwen schrikbarende gevolgen te leiden, 
wijl werkelijk het aantal vrouwen niet zooveel meer is 
dan het aantal mannen, ais men in de wandeling wel 
gelooft. Voor Frankrijk wordt aangegeven, dat op de 
1000 mannen er 1022 vrouwen zijn, voor Duitschland 
zou dat cijfer 1032 zijn. Voor geheel Europa 1024, 
Amerika 973, Azie 958, Australia 852, Afrika 968. 

Ter verklaring dezer ganstige cijfers zegt Gustav 
Smolzer in zijn Resultate der Bevolkerungsstatistik und 
Moral : 

„So wird wenn keine besonders storende Ursachen, 
wie Krieg und Auswanderung dazwischen treten, das 
voile Gleichgewicht zwischen der raannlicheaund weib- 
lichen Jugend gegen das 20*^*^ Lebensjahr erreicht; Die 
Abweichungen von dem beobachten Verhaltniss der 
Knaben und Madchengeburten sind sehr selten und sehr 
gering, und Sie zeigen sich — ais ob eine providenti- 
elle Hand eine Stohrang nicht leiden wollte, vornehmlich 
nur da wo durch auszerordentliche historische Ereig- 
nisse das Gleichgewicht der Geschlecte vorher gestort 
ist. Wo, was immt r noch der haufigere Fall war, das mann- 
liche Geschlecht decimirt ist unter 50% der Bevolkerung 
sinkt, da niramt die sterblichkeit der Manner etwas ab 
unddieZahl der Knabengeburten etwas zu. Die Ursachen 
kennt man nicht; man weiss nur so viel bis jetzt ziem- 
Hch sicher, dass durchschnittlich in den Ehen in welchen 
der Mann wesentlich alter ist, etwas mehr Knaben das 
Licht der Welt erbhcken, und dass solche Ehen in 
Zeiten in welches das weibliche Geschlecht uberwiegt 
auch etwas haufiger vorkommen." 

Hoe het zij, of de cijfers al of niet een weerspiegeling 
zijn van den ruwen oorlogstoestand, we mochten onze 
taak niet ais gedaan beschouwen, zonder ze te vermel- 
den en er conclusien uit te trekken. 



Wat zal de toekomst brengen 



De oorlog vaagde weg tien duizend jaren, 

Vv^j waren oermensch weer. 
Daar was de man, niet de moderne hear; 

Hier was de vrouw, bestcmd een zoon te baren, 
Waarom op vorm en zegel dus gewacht ? 

Wij hoorden stemmen nooden : „Kom deez' nacht". 



Maar mogen deze cijfers al gunstig genoemd worden, 
te bejammeren is het dat er geen litteratuur bestaat, 
die ons omtrent de andere zijden van het sexueele leven 
in den ruwen tijd van oorlog inlicht, althans ondanks 
veel zoeken hebben wij die niet kunnen vinden. De 
meeste litteratuur over den oorlog van 1870 handelt 
over krijgskundige en andere militaristische onderwerpen, 
over politieke en economische gevolgen, slechts over 
de sexueele wordt daarin gezwegen. 

Hoe de van beschaafde kringen tot honden veranderde 
legerbenden wederkeerig in de overwonnen gewesten 
hebben huisgehouden, kan alleen uit overlevering bekend 
zijn. 

Toen de Turken zich roerden, beefden de Armeniers. 
En toog eenmaal het Bulgaarsche leger uit, deden ver- 
halen van de nicest afgrijselijke ruwheden de ronde. 
En ondanks ieder der tegenwoordig oorlogvoerenden 
prat op beschaving gaat, en het officieele Duitschland 
verkondigt, dat de Duitsche soldaat alleen tegen het 
geregelde leger vecht, slechts zich beschermt tegen 
franc-tireurs, voor het overige bezittingen en veilig- 
heid der burgerlijke personen onaangetast laat, weten 
we nu uit ondervinding van zeer nabij in hoeverre we 
die beweringen gelooven moeten. 

De officieele rapporten der Commissien, die tot taak 



-30- 

hebben, de gruwelen na te gaan, doen ons zien, datde 
tegenwoordige beschaafde horden in niets onderdoen 
voor de ongeregelde Bulgaarsche benden. En zou dat, 
nu we dan toch wel wat meer gevorderd zijn dan in 
1870, toen ook niet het geval geweest zijn. 

In dit verband is wel karakteristiek het dreigement 
van een Fransch sergeant, dien wij in den nacht van 
Zondag op Maandag na de mobilisatie aantroffen in 
een cafe in de nabijheid van de Gare du Midi te Brussel. 
We werden alien naar buiten geroepen en men wees 
ons een Duitsche vliegmachine, die in Zuid Westelijke 
richting dreef. Dreigend balde onze sous-off de vuist. 
„Ah les fripouilles, en soixante-dix ils m'ont tue mon 
grand'pere et mon oncle, la premiere de leurs femmes 
qui me vient dans les bras je lui ficherai un petit 
Fran^ais"*) Tot dusverre hebben de Franschen de 
Duitsche vrouwen nog niet zooveel kunnen doen. Het 
tegendeel is echter geschied. Als soldaten die, kome.id 
uit een land als Duitschland, waar het onderwijs perfect 
is, waar leerplicht reeds zoo lang bestaat, die zoozeer 
hunne persoonlijke opstandigheid weten te beheerschen, 
dat zij zich in alles hebben laten massregelen door een 
Polizei-staat, eenmaal losgelaten zich zoo ver vergeten, 
dat zij kinderen en vrouwen doodden en onder voor- 
wendsel, dat ergens geschoten was of een telegraafdraad 
doorgesneden, heele dorpen verwoestten en de bevol- 
king uitroeiden, welke reden zou er zijn, datdezebeest 
geworden menschen (neen, dat is 'n beleediging voor 
het beest) niet verder zijn gegaan ? De rapporten maken 
dan ook herhaaldelijk melding van allerlei gevallen van 
sadisme, waartoe men nooit gedacht had, dat een be- 
hoorlijk door den burgerlij ken stand geregistreerd volkje 
ooit had kunnen komen. De gevallen van schoffeering 
moeten dan ook zoo groot zijn, dat zooals wij in den 
aanvang reeds opmerkten, de regeeringen overwegen 
de strafbepalingen tegen onderbreking van zwanger- 
schap op te heffen. Het is voorgekomen, dat men van 
een dorp de mannelijke bevolking gedeeltelijk ver- 
moordde, gedeeltelijk wegvoerde, wat er van de 



*) O, de schurken, in 1870 hebben ze ra'n grootvader en m'n 
oom gedood, de eerste Duitsche vrouw die me tusschen de handen 
komt, zal ik met een klein Franschmannetje opschepen. 



^31 - 

daarna op een hoop gedreven vrouwen werd, laatzich 
raden. 

Zoo weinig hebben kunstmatige zedelijkheidsbevorde- 
ring uitgewerkt, dat Haagsche Conventien, die spreken 
over rechten der bevolking als „vodjes papier" aan de 
laars worden gelapt. Natuurlijk zijn er enkelingen, die 
zich voorbeeldig gedragen hebben, maar de meesten 
toch zijn in den oorlogsrces gedweee slaven van hun 
door niets getemde hartstochten. Als zelfs geleerden 
en htteratoren, die op hun gemak achter een schrijftafel 
zitten, zoo door het dolle heen zijn, dat zij hoera roe- 
pen over de duizenden onschuldige slachtoffers van de 
Lusitania, tot welk een dolle man moet dan de minder 
ontwikkelde w^el te midden van den kruitdamp geworden 
zijn. 

En zoo weinig stoort de geslachtsdrift zich aan over- 
wegingen, dat in Belgie dochteren des lands na het 
zwijgen van het kanon omgang zoeken met de mannen 
van het volk, dat zoo veel w^ee over hen bracht. In 
Duitschland hebben de overheden dames uit beschaafden 
kring moeten dreigen met publicatie tegen al te ver- 
trouwelijken omgang met krijgsgevangenen. In elk geval 
is dit laatste bearijf sympathieker dan het eerste. 

Maar het oerinstinct openbaart zich in oorlogsdagen 
niet alleen op deze manier en al heeft de dichteres Ella 
Wheeler Wilcox in haar gedicht het gedrag barer 
zusteren wat gepoetiseerd en al is ieder der met ver- 
trekkende soldatea gemeenschap bedrijvende vrouwen 
zich haar daad niet zoo bewust, het feit, dat in de 
maanden Mei en juni in Engeland bij de oefeningskam- 
pen alleen 20,000 onechte kinderen geboren zijn, bewijst 
dat de oorlog op grooter schaal dan ooit gevoerd, 
ontzaggelijke wijziging zal brengen in de zeden. Nooit 
heeft men zoo moedig durven uitkomen voor buiten- 
echtelijk geslachtsverkeer. 

Niet ten onrechte schrevea wij in den aanvang, dat 
geen mensch, geen kaste de verantwoordelijkheid kan 
dragen, van wat begonnen is. Ongekende krachten, 
waarover geen mensch zeggingsschap heeft, stijgen uit 
de vernietiging op. Nieuwe noodzakelijkheid is geboren. 
Want al kan men wel op 'n stafkaart overzien, welke 
richting moet worden ingeslagen, terwijl toch de krijgs- 
kans even gnllig blijft als het lot, de wending die het 



- 32 - 

maatschappelijk en het zedelijk leven zullen nemen, valt 
niet te overzien. De oorlog brengt met zijn oogenblik- 
kelijk leed ook de kiemen mede voor een nieuwen 
maatschappij-toestand. Men denke niet dat alles afgedaan 
zal zijn met het afdanken der legers. Dat zou makkelijk 
zijn. En nu denken we niet eens aan de politieke toe- 
standen. Wie zal zoo naief zijn te meenen, dat men zoo 
maar in bijna de meeste landen van Europa jongelingen, 
jonge mannen en die van middelbaren leeftijd uit huis 
en hof kan halen, zonder dat er iets zou veranderen ? 
Wie met de wapens overwint, kan een land verwinnen. 
Maar hij zal gelijk zich moeten uitputten in bedenksel, 
om te behouden wat hij bevocht. En het zedelijk leven 
ligt geheel buiten zijn beheersching. Dat is nu reeds 
gebleken. Zoo discipjinair kan geen leger georganiseerd 
zijn, of de macht ontbreekt in de verwarring van den 
strijd op leven en dood, alle man binnen de perken te 
houden. Ook heeft men gezien hoe beschaving niets 
anders is dan een heel dun laagje vernis van de aller 
slechtste kwaliteit. De beschaving houdt, zoolang alles 
normaal gaat. Even maar wordt de toestand buitenge- 
vvoon of alle regelen vallen weg. Er mogen enkele 
mannen zijn, die in trouw de in het vaderland achter- 
gelaten vrouw gedenken, zoo mogen ook enkele jonge- 
lieden hunne verloofden trouw blijven, is echter eenmaal 
de lucht bezwangerd van den hartstocht die dan heeter 
oplaait dan ooit, dan worden alien meegetrokken. Meer- 
deren, zoo goed als minderen (nog meer dan in gewone 
tijden) laten zich gaan. De geweldenarij in den man 
komt boven en hetzelfde geschiedt als waarvan in onze 
jeugd, onze grootouders vertellen, toen de Kozakken 
ons land binnenkwamen en aan een passeerend gezel- 
schap de vrouwen ontnomen werden. De mannen mochten 
wachten op de thuiskomst hunner beleedigde vrouwen. 
En even zoo goed als het serum tegen typhus, cholera 
en pest wordt gereedgehouden, heeft men in alle zie- 
kenhuizen zich voorbereid op de ontvangst van tallooze 
syphilisleiders. In ons land is geen oorlog, maar de 
ettelijke officieren van gezondheid, die voor den krijgs- 
raad zijn gedaagd, omdat zij aan hun meerderen een 
verklaring weigerden over den aard der ziekte van 
venerisch aangedane officieren, is een bewijs, hoe schrik- 
barend de toestand is, zelfs in een niet-strijdend land. Alle 



— 33 — 

doktoren in Nederland kunnen u zeggenhoe de syphilis 
in het gemobiliseerde leger woedt. *) 

Het is wel eigenaardig, dat bij even veranderde 
tijdsomstandigheden alle voor geregelde toestanden 
getrofFen maatregelen geen nieuw zedelijk gevoel heb- 
ben kunnen doen geboren worden. De wet heeft ver- 
boden vrucht nog zoeter gemaakt. Nergens is hare 
naleving iets meer dan bloote vorm. Men heeft het 
instinct bij den mensch niet kunnen veranderen en geen 
enkelen invloed gehad op de wijze, waarop het wordt 
uitgeleefd. AUeen veranderde maatschappij-inrichting, 
die door economische onafhankehjkheid de liefde had 
vrij kunnen maken, had zuivere, mildere sexueele zeden 
kunnen doen ontstaan. De braafheid, die nu betracht 
wordt, heeft alleen onder politieken en geestelijken 
dwang plaats. 

Intusschen voltrekt zich een proces, dat ook niet onze 
aandacht mag | ontgaan. Een schrijfster over de vrou- 
wenbeweging zegt ergens : „Toen ik een meisje was 
zaten mijn zusters stil thuis te naaien. Nu gaan mijn 
dochters naar de club". Reeds lang heeft de vrouwen- 
beweging van zich doen spreken. Haar eerste pioniers 
hebben door middel van tentoonstellingen van vrouwen- 
arbeid met daaraan verbonden congressen, waar speci- 
aal het vraagstuk van feminisme werd behandeld, de 
politieke, economische en zedeJijke vrijheid van devrouw 
opgeeischt. De ietwat overdreven wijze, waarop de 
meeste bewegingen inluiden, heeft den spotters heel wat 
stof gegeven. Maar niet langeris alleen hethoekjevan 
den haard de aangewezen plaats der vrouw. Op groote 
schaal neemt zij deel aan de industrie, waarmede we 
haar niet altijd geluk behoeven te wenschen- Het is 



*) Onder de correctie komt ons een artikel in handen van den 
militairen medewerker van „De Telegraaf", den heer G. Potvliet, 
waarin we lezen : 

„Houdt men zich ter beoordeeling van den huidigen toestand 
wel in voldoende mate voor oogen, dat het materieel goed 
verzorgde jonggezellen-leven in het leger niet al te krachtige 
naturen, zelfs gehuwden, tot daden brengen kan — en ge- 
bracht heeft — die op moreel gebied geen toets kunnen 
doorstaan en Avaarvan in hygienisch opzicht de gevolgen zich 
kunnen uitstrekken tot de vrouw thuis en tot de later ter 
wereld te brengen kinderen ?" 



— 34 — 

wel eigenaardig, dat men bij het bevolken der fabrie- 
ken en bij het te werk zetten der vrouw aan landar- 
beid nooit de uitdrukking hoort debiteeren : „De vrouw 
is de aangewezen natuurlijke verzorgsler der kinderen, 
haar plaats is in het huisgezin". Om te sloven en te 
slaven schijnt de vrouw goed genoeg te zijn. Maar om 
werkzaam te zijn in intellectueele beroepen acht men 
haar niet goed genoeg. Zoo weigert men in de hoofd- 
stad van ons land de gehuwde vrouw alsonderwijzeres 
toe te laten. Ook laat men haar in andere beroepen 
niet toe. 

Maar al behoeft men de vrouw niet te benijden, dat 
zij arbeid mag verrichten onder dezelfde voorwaarden 
als de man, ja veelal slechter dan de man, al zijn soras 
vrouwen en kinderen loonbedervers in die mate, dat 
thans de geheele familie niet meer verdient dan vroeger 
de man alleen ; toch wordt er dit mee bereikt, dat de 
vrouw door haar arbeid onafhankelijker wordt van den 
man. Zoo is in Brussel, maar vooral te Parijs de vrouw 
veel werkzaam buitenshuis, zoodat daar hetgezinsleven 
een gansche verandering heelt ondergaan en man, vrouw 
en kinderen elkander ontmoeten in het restaurant, om 
alleen 's avonds in het gemeenschappelijk cehuis weer 
te keeren. Hierdoor komt de vrouw zelfstandig te staan 
in haar keuze, wat van grooten invloed is op het hu- 
welijksleven. De vrouw die zelf in haar onderhoudkan 
voorzien, verkeert niet in de noodzakelijkheid te wachten 
op den man die haar een positie zal aanbieden en bij 
vergissing zal zij eerder haar man kunnen verlaten, 

Deze zelfstandigheid van de vrouw zal in groote mate 
worden bevorderd door den oorlog. Door hare te werk 
zetting in gemeentelijk administratieven dienst, als con- 
ductrices van de tram, als barbier, als vervaardigster 
van munitie, kortom, in alle bedrijven, waartegen zij 
maar eenigszins opgewassen is, zal zij nu zien waartoe 
zij in staat is. En dat gebeurt niet alleen nu, tijdens 
den oorlog maar ook daarna, want een groot deel der 
mannen komt niet terug, een ander deel is verrainkt, 
nog een ander deel bijna te oud, de rest zal misschien 
niet toereikend zijn, om de bedrijven waar te nemen, 
waartoe de vrouw door physische zwakte ongeschikt is. 

En wat het huwelijk betreft zal de toestand in geen 
vergelijking komen met dien van na den oorlog van 



- 35 — 

1870. Ten eerste is de oorlog verbreid over meer landen 
dan toen, ten tweede waren de vernielingswerktuigen 
niet zoo volkomen. ten derde werden niet zooveel troe- 
pen opgeofferd. A Is men bedenkt dat alleen bij de 
overtocht van de Maas te Vise 40.000 man zijngevallen, 
compagnie na compagnie in den dood werden gejaagd 
door achter hen staande mitrailleurs, zoodat de troepen 
over de lijken hunner kameraden de andere oever be- 
reikten ; als men bedenkt dat de lijken soras twee meter 
hoog waren opgestapeld enzoo tot borstwering dienden, 
zal men zich (hoewel nog zeer onbeholpen) een voor- 
stelling kunnen maken van de grootheid van het aantal 
gesneuvelden. En moge het dan al waar zijn dat het 
aantal vrouwen bijna gelijk was aan dat der mannen, 
nu zal het huwelijkscijter zooals na den oorlog van 
1870 niet maar 6.10 per 1000 inwoners naar beneden 
gaan, Want nu zal ook. het huwelijk voor oudere man- 
nen voor een goed deel buitengesloten zijn. Ook de 
landweermannen en landstormers staan in de vuurlinies. 

En nu moge de vrouvv al economisch-vrijer tegen 
over den man staan, wat heeft zij voor haar levens- 
geluk aan al die vrijheid, als zij geen man zal kunnen 
vinden, om bij hem die vrijheid uit te kunnen leven? 
Al deze bedenkingen gel den natuurlijk de thans huw- 
bare vrouw en zij die het binnen de eerste 5 a 6 jaren 
zuUen zijn. Men vergete niet, dat in Duitschland reeds 
de r7-jarige jongelieden opgeroepen zijn en de 15-jarigen 
een aanschrijving hebben gekregen. Als de oorlog nog 
lang aanhoudt zullen ook die gedecimeerd zijn. Wat 
blijft dan over? De jongevrouwen zullen elkander de 
nog overgebleven jongemannen aftroeven, de rest der 
jongevrouwen die geen genade in hun oogen zullen 
hebben kunnen vinden, zullen met de ietwat oudere 
vrouwen het leger vormen, dat ondanks vooruitgang 
van feminisme zal moeten wachten op den man. 

Maar buitenhuwelijksche geslachtsgemeenschap zal 
nog veel meer toenemen. Men heeft het reeds gezien tijdens 
den oorlog voor het vertrek der soldaten. Maar hoe nu, 
als zij zullen zijn aangewezen alleen op hen die aan het 
kanon zijn ontkomen? Nog veel gemakkelijker dan vroe- 
ger, zal het den jongeman vallen op straat het meisje 
te zoeken naar zijn s:ading zonder trouwplannen (voor 
of zonder de wet). Dit behoeft nog geen betaalde pro- 



— 36 — 

stitutie te zijn. De man zal nog lichtzinniger, nog ori- 
trouwer worden dan thans. Naar hartelust zal hij in 
practijk kunnen brengen de leuze : „De jeugd (manne- 
lijke) moet uitrazen". De moderne I'eugd, reeds behept 
met verhevene denkbeelden over liefde is maar dun 
gezaaid en haar aantal zal ten gevolge van den oorlog 
eer af- dan toenemen. Maar men vergete niet, dat de 
vrouwelijke jeugd meer dan vroeger voor haar behoef- 
ten durft uitkomen. Zij zit niet meer aan het spinne- 
wiel, niet meer bij moeders pappot. Zij bewoog zich 
toch reeds vrijer. De regel dat de man wel hetmeisje. 
maar niet omgekeerd vraagt, begon reeds te veroude- 
ren. Nu nog meer dan vroeger, zal de vrouw reeds 
zich durven aanbieden. Nu nog meer dan vroeger zal 
zij zich alleen in schouwburgen, cafe's en op bals ver- 
toonen. Met meer brutaalheid zal ook de vrouwelijke 
jeugd gaan uitrazen. De zeden zullen gansch anders 
worden, en waar voor de mannen reeds de polygamic 
bestond (hoewel niet wettelijk) door zijn gang (hoewel 
getrouwd zijnde) naar bordeel of overspel-in-liefde, zul- 
len er gansch andere gewoonten ontstaan. 

In het begin reeds toonden wij aan, hoe de wet steeds 
achterna komt en toestanden sanctionneert die buiten 
haar medeweten en buiten haar invloed ontstonden, Ook 
nu zal de wet moeten volgen. Men zegge niet: neen. 
Nu reeds wordt er over gedacht voor bepaalde ge- 
vallen abortus provocatus toe te staan. Men moet den 
ernst van zulke overwegingen niet onderschatten. 

Zoo goed als na 1648 bygamie werd toegestaan, zal, 
al moge het dan niet direct wettelijk worden bekrach- 
tigd, ook nu polygamic worden toegepast, althans zal 
zij openlijk worden bedreven. 

Het aantal vrouwen dat in droeve herinnering haar 
gedoode mannen zal gedenken en hunne nagedachtenis 
trouw blijven, zal van geen invloed zijn. 

Niet alleen op eConomisch gebied zal de vrouw een 
vrijgevochtene zijn ; ook op zedelijk gebied. 

Wij kunnen aannemen dat deze ge volgen gevreesd 
zullen worden door alien die vast zitten in oude traditie 
die het huwelijk heilig acht. Voor wie alles echter be- 
schouwt van een biologisch, medisch, hygienisch of 
economisch standpunt, heeft er slechts veranderingvan 
vorm plaats en niet van wezen. De geslachtsgemeen- 



— 37 — • 

schap was toch niet allijd bezegeld door liefde. En 
moge de liefde nu al niet meer zich doen gelden, het 
geslachtelijk verkeer zal dan toch spontaner, energieker 
zijn, in elk geval de qualiteit der geslachtsgemeenschap 
(buiten prostitutie) zal er niet op verslechten. Andere 
overwegingsn zetelen niet in het leven, maar in wat 
men om bepaalde principes er van maken wil. 

Maar veel ernstiger zal een ander gevolg van den 
oorlog zijn. Het is reeds bekend, dat hoewel tegen- 
natuurlijke ontucht ook onder de mannen toenara, vrou- 
wen nog eerder tot homo-sexualiteit vervallen. Vrouwen 
gaan veel liever met elkander om. In de noordelijke 
landen waar men zich af keert, als twee mannen elkander 
omhelzen, vindtmen het een gewoon verschijnsel als twee 
vrouwen gearmd loopen of elkander kussen. Het intie- 
mere verkeer tusschen vrouwen keurt men niet zoo af 
en leidt ook niet zoo makkelijk tot ontdekking. Waar 
nu reeds jeugdige vrouwen, zonder homo sexueel aan- 
gelegd te zijn, in hun puberteitsjaren en in de eerste 
jaren hunner geslachtelijke volwassenheid makkelijk een 
prooi worden van werkelijk homo- sexueel aangelegde 
vrouwen, zal dit na den oorlog nogmeer het geval zijn. 
Want waar velen door omgang met de leden der andere 
sexe nog genazen, zal voor velen die gelegenheid 
niet komen. 

Hetzelfde geldt voor de zelfbevlekking, voor welker 
onrustbarende toename wij zeker vreezen. 

Nog een gevolg van den oorlog zal zijn, dat een 
zonder opgeschreven vader rondwandelend kind niet als 
vroeger met zooveel schande zal beladen zijn. Uit het 
voorbeeld van de Engelsche kampen blijkt wel dat met 
veel meer rooed dan vroeger, onechte kinderen worden 
verwacht, Want waar zoovelen hunne bevalling hebben 
afgewacht, valt makkelijk af te leiden, datmen het daar 
heel gewoon vond. Daar hebben de jonge vrouwen, 
moeders snauwen en vader's mishandeling en buren- 
kletspraat getrotseerd en misschien nog erger. Maar 
men begrijpt tevens, dat waar de buitenechtelijke ge- 
boorten binnen zoo kort tijdsverloop (twee maanden) 
op zoo groote schaal plaats vonden, de schaamte zoo 
goed als geweken is. Ta zelfs zal de natie als geheel al 
die kindertjes wel meer welkom heeten dan voor- 
heen. Er zal niet gevraagd worden naar afkomst. Niet 



- 38 — 

door hen die bedacht zijn op weerwrg.ak. Niet door 
hen die afkeerig van oorlog, om andere redenen gaarne 
het tekort aan menschen zullen zien aangevuld. 

En of hij wil, of niet, ook de staat zal moeten volgen. 
Men mag nu wel bij de wet het onderzoek naar het 
vaderschap hebben vrij verklaard, ja zelfs moge naar 
nieuwere opvattingen het gerecht mede helpen bij het 
onderzoek, en bij ontdekking den vader oproepen tot 
het nakomen der financieele verpHchtingen, het ligt 
voor de hand, dat in dit geval het vaderschap moeielijk 
zal kunnen worden bewezen. 

Ach, wie weet, hoeveel van die vaders reeds het 
tijdelijke met het eeuwige hebben verwisseld, en hoe- 
velen nog hen in de eerste jaren zullen volgen. 

De staat zal moeten zorgen voor de weezen der ge- 
vallen soldaten, voor de weduwen. En waar hij de 
nieuwe wereldburgers (echt of onecht) heel goed zal 
kunnen gebruiken voor kanonnenvleesch, zal ook door 
hem het nieuwe volkje min of meer officieel worden 
ingehaald, De staat zal natuurlijk de verzorging der 
wezen niet aan particuliere liefdadigheid kunnen over- 
laten, maar tegelijkertijd zal het niet de moeders kun- 
nen ontvoogden, ook niet van de onechte kinderen. De 
staat zal dus op de een of andere wijze den kostwinner 
moeten vervangen. Daardoor zal meer dan vroeger het 
beginsel gaan gelden, dat de individu zich min of meer 
vrij zal uitleven, en de gemeenschap voor de kinderen 
zorgen zal. Hetzij, deze kinderen ondergebracht wor- 
den in weeshuizen, of een soort interne school, *) hetzij 
men de moeders zal subsideeren en zij als nu tijdens 
den oorlog ter secretairie hunner gemeente een bij de 
wet geregeld bedrag zullen afhalen. In dat geval kan 
die uitkeering niet zoo laag blijvcii, als zij nu is- Onder- 
voeding, bloedarmoede, algeheele verzwakking zou het 
gevolg zijn. De staat zal ook in dat geval voldoende 
moeten uitkeeren, niet alleen om zijn burgers (die niet 
hebben gevraagd tot wees gemaakt te worden, of als 
wees ter wereld te komen) voor ellende te vrijwaren, 
maar om hun een goede leefkans tegeven. En de staat 
zal dat reeds om het eigenbehoud moeten doen, en voor 
zijn landsverdediging en voor de Industrie. In beide 



*') Waarmede in Engeland reeds een begin gemaakt is. 



- 39 — 

gevallen, of bij weeshuisopvoeding of bij gezinsopvoe- 
ding, zal de staat alle kosten molten dragen. De moeders 
zullen dus hare plichten voor het grootste gedeelte 
op den staat wentelen. Voor de onechte kinderen zal 
men geen uitzondering kunnen maken. De staat zal niet 
kunnen wachten met tusschenbeiden komen tot het kind 
verwaarloosd wordt (zooals in sommige landen gebrui- 
kelijk is). Preventief zal moeten worden opgetreden. 

Weinig zullen zij, die den oorlogsfakkel zvvaaiden, er 
op bedacht geweest zijn, hoe geheel nieuwe toestanden 
zouden worden geschapen. Eerder dan men dacht door 
propaganda voor schoolvoeding en schoolkleeding, vrij 
onderwijs, de gemeenschappelijke zorg voor de kinde- 
ren te bereiken, zal dat nu geschieden. 

En men zal ook niet op het nieuwe kind het odium 
kunnen drukken van bedeeld te zijn. Al heeft men door 
den oorlog het verzet der vooruitstrevende arbeiders 
misschien voor een tijd gebroken, den geest van den 
tijd zal men niet geheel kunnen uitdooven. Men zal 
ageeren tegen te groote uniformiteit in de behandehng 
der verzorgden. Men zal er zich tegen verzetten, dat 
al die kinderen door de staatsbemoeiing zullen worden 
tot 'n instrument van den staat, waartoe veel kans zou 
bestaan, vooral in de centralisdsch geregeerde landen 
als Duitschland. 

De quaestie dringt zich op, men kan er niet aan ont- 
komen. En het is wel wonderlijk, dat b.v. de Duitsche 
regeering, die veel heeft voorzien, die b.v. in enkele 
dagen tijds het burgerlijk bestuur, het beheer der poste- 
rijen en der spoorwegen in het bezette land kan over- 
nemen, dit vraagstuk nog niet aan de orde heeft 
gesteld. Zeker zal het moeten worden bestudeerd. Dit 
is niet het doel van dit geschrift, maar wel de aanwij- 
zing der noodzakelijkheid. 

Nieuwe noodzakelijkheden zullen ontstaan, ongekende 
krachten zullen uit de vernieling opstijgen, hebben we 
gezegd, welnu, hoe ook opgelost, toch zal de oorlog dit 
nieuwe tijdperk inluiden, dat eindelijk in vervulling zal 
gaan de wensch van hen die niet langer willen spreken 
van het kind van die of die, maar die van alle kinderen 
des volks zullen willen spreken als van onze kinderen. 

Het gezinsleven, waarop behouders hun hoophadden 
gesteld, zal een groote schok worden toegebracht. 



— 40 — 

Want als eenmaal (al is het maar in principe) zalgelden 
dat de gemeenschap voor de kinderen zorgt, zal het 
sexueel verkeer gansch andere gedaanten en verhou- 
dingen aannemen. 

Het geheele zedelijkheids-drijven van den laatsten tijd, 
waarbij sexueel verkeer alleen in huwelijk den hoofd- 
toon voerde, zal fiasco gemaakt hebben. In elk geval 
zal schaamte of vrees voor ongemak niet langer de 
geboorte van onechte kinderen tegenhouden. Er zullen 
niet zoo makkelijk meer kinderlijkjes in de privaten en 
in de stadsgrachten gevonden worden, De mensch zal 
makkelijker komen tot uitleving, verborgen zonden zullen 
daardoor weer beter tegengegaan worden. 

En verder : de toekomst zal het moeten leeren. 

Maar met het oog op de feiten, die nu reeds voor- 
komen, gelooven we niet, dat de menschen langer in 
zoo hevige mate slachtoffer zullen willen zijn van op- 
gedrongen conventie. 

En waar alle waarden door den oorlog zijn onder- 
mijnd, zullen ook de valsche waarden ten opzichte van 
het sexueele leven er niet zonder kleerscheuren afkomen. 

Nieuwe toestanden, waarop we niet verdacht zijn, 
zullen geboren worden. Ons doel was niet die aan te 
wijzen, maar wel er aandacht voor te vragen. 

Gelukkig kunnen wij het volk prijzen, dat in deze 
rampvolle jaren zich het meest bevrijd zal toonen van 
valsche en dus door niets gerechtvaardigde schaamte. 

Het in krankzinnigheid uitgeloopen regiem van con- 
ventie, de in onderlinge vernieling uitgciuopen braaf heid 
zal met het wee, dat het over de volkeren heeft ge- 
bracht, dit uitgewerkt hebben, dat die volkeren naar 
lets anders zullen uitzien. 

Het sexueele leven zal anders geleefd worden. 

Hoe? Dat weten we niet, Maar verder verwijderd 
van de natuur dan de uitgekraamde gesanctionneerde 
braaf heid kan het niet. 

De oude waarden zijn verdrongen. Wij bejammeren 
ze niet. De nieuwe zullen licht minder valsch zijn en 
eerder leiden tot ons aller bestemraing: te leven zoo veel 
mogelijk in overeenstemming met ons oer-instinct, dat 
is zooveel mogelijk in overeenstemming met onzen aard, 
dat is zoo dicht mogelijk bij de natuur, dat is in grootste 
zuiverheid. 



Naschrift. 



Over ons land zelf hebben we niets gezegd. Het is 
niet in oorlog. Blijven we neutraal. dan zal allicht het- 
zelfde gebeuren als in 1897, en de statistiek in 1917 zal 
uitwijzen, dat we tengevolge van uitvoer van rijst en 
andere producten, waarop onze kooplieden de mil- 
joentjes wisten te verdienen, zooveel bij elkaar hebben 
gehaald, dat de ambtenaar van den burgelijken stand 
hulp zal noodig hebben met het bijhouden der trouw- 
registers. Ook de uittocht van werkheden naar de 
in het buitenland op te bouwen steden zal rijkelijk in- 
korasten doen toevloeien, hoewel dit ook kan leiden tot 
een uittocht van jongelieden. 

En komen we in oorlog, dan staan we er niet het slechtste 
voor. Ten eerste is het zeer de vraag of men hier zoo 
ver zal gaan om het uiterste te offeren, als men bezig 
is te doen in de oorlogvoerende landen. Dan mag er 
nog op gewezen worden, dat wij, wat het geboortecijfer 
betreft, het meest vruchtbare land zijn. In Europa 
spannen wij de kroon. Ook het aantal mannen is hier 
niet zoo klein. Op iedere 1021 vrouwen zijn er 1000 
mannen. Als een voorbeeld van onze braafheid moge 
er op gewezen worden dat wij, wat betreft de onechte 
geboorten op lerland na het beste cijfer hebben. Alweer 
volgens Dr. Hans Hindelang kwamen op 1000 onge- 
huwde vrouwen in den ouderdom van 15 tot 50 jaren 
in 1866—1875 10, 1876—1885 9, 1886-1^^95 9, en 1896— 
1905 6 onechte geboorten voor. Hieruit mag dus afge- 
leid worden dpt ook in oorlogstijd in ons land het 
sexueel verkeer het meest tusschen de van ouds bekende 
perken zal blijven. En mocht gebeuren wat in Engeland 
is gebeurd, dat een bijna even gunstig cijfer heeft voor 
onechte geboorten als ons land, (als het moet nog puri- 
teinscher is dan Nederland) dan geldt voor ons land 
dezelfde redeneering, als voor onze overzeesche buren. 



Bij de Firma M. J. FONCK & Co , Boekhandelaren- 
Uitgevers, Laren (N.-H.), zijn mede verkrijgbaar: 

De Fransch-Duitsche Oorlog 
van 1870-71 

aan het volk verhaald 

DOOR 

H. Th. CHAPPUIS. 
3e Druk. — Groot formaat. — Met een groot aantal 
Platen en Oorlogskaart. In rijken Prachtband f2.90. 



L. RELLSTAB. 
E 1812. E 



Napoleon's tocht naar Eiislaod. 

Wereldber©emde Historische Roman. 3e Druk. Groot formaat. 

Met 8 platen van Wm. H. van der Nat. 
In Eleganten Prachtband f 2.90. 

Miifi Leven. 

Memoires van Louise van Toscane, 

Ex Kroonprinses van Saksen. 

Authentieke Uitgave. — 3e Druk. — Met 8 Portretten 
en Platen. — In prachtband fl.50. 



apoleon Bonaparte. 

De Veroveraar der 19e Eeuw. 

Zijn Leven en Daden als Krijgsman, Consul, Keizer en 
Banneling aan het Nederlandsche Volk verhaald door 

P. VERGERS. 

Derde druk. — Met 16 platen in Chromo-Lithografie. 

Groot, zwaar boek in rijken Prachtband f 5.75. 



MIJN VERLEDEN. 

GRAVIN MARIE LARISCH. 
Onthullingen uit het Habsburgsch Familieleven. 

Authentieke Uitgave 

met 12 Portretten naar origin eele Foto's. 

In prachtband f 2.75. 

EDW. BULWER LYTTON. 

RIENZl 

De Laatste der Tribunen. 



Tweede druk met 6 Platen. 

□ 

Twee Deelen in Een Artistieken Prachtband f 2.25. 



Gedroogde Kruiden, 

zijnde alle de Prozawerken van FRITS REUTER 
uit het Platduitsch door G. Velderman. 

Uit den Fran30scntiid. — iioe Ik aan een vroaw kwam. — 

Het leven op het Land. — Zijn Doorluchtigheidfc. — 

Rommelzoo. — Enz. 

Nieuwe Uitgave. Groot Formaat. 8 Deelen met 150 
lUustratien. Bijeengebonden in 2 Prachtbanden f 3.90. 

De Fabelen van J. DE LA FONTAINE, 

bewerkt door J. J. L. Ten Kate. 

Groot Folio Prachtuitgave (Origineele Elsevier-Editie), 

versierd met 200 lUustratien in den tekst en ruim 

80 Platen ter grootte eener geheele bladzijde, 

alle naar Teekeningen van Gustave Dore. 

In kostbaren Prachtband. 
Uitgaafsprijs f 28,30, thans slechts f 5.75. 



Kapiteifi Marryat. 

MEESTERWERKEN. 
Het Spookschip. — 3acob Eerlfjk. — De Rlnderen van het 
Woud. — De Landverhuizers in Canada. — Stuurman ?Iink. 
— Pieter Simpe!. — Ret Ronlngskind. — Perclval Keene. 

Elk boek, kloek formaat met 8 Platen in 
Royalen Prachtband f 1.90. 

W. A. ELBERTS. 

Tafereelen nit de leseliedenis des Viilerlands 

van al de Komst der Batavieren tot op den Tegen\90or- 
digen Tiid door W. fl. E 1 b e r t s. 

8e Druk, geheel herzien door T. Plum. Met ruim 
150 Illustration in Royalen Prachtband f 1.60. 



Verder leveren wij alle soorten boekwerken op gebied van 
Bouwkunst, Beeldende Kunst, Werktuigkunde. Electriciteit, Am- 
bachten, Bedrijven, Huisvlijt, Schoonheidsleer, Huis- en Decoratie- 
schilderen, Fotografie, Kookkunst, enz. 

Woordenboeken, Taalstudie, Handelswetenschappen, Encyclo- 
paedie's, Briefstijl, Staathuishoudkunde, Wetgeving, Sterrenkunde,. 
Natuurkennis, Uitvindingen, Plant- en Dierkunde, Natuur- en 
Scheikunde, Geneeskunde, Gezondheidsleer, Gymnastiek, Landbouw 
en Veeteelt, Belletrie, Romans, Ontspannings- en Reislectuur, 
Jongens-, Meisjes en Kinderboeken, Stichtelijke Lectuur, enz. enz» 

Alle inlichtingen zonder verbinding. 

Levering franco overal heen na ontvangst van het bedrag 

met lo cents verhooging. 



van Laren, Blaricum, Huizen e. o. 

Haarlem e. o. 

Hilversum, De Vuursche, 's-Graveland, Kortenhoef, 

Loosdrechtsche Plassen e. o. 
zijn handig, gemakkelijk, tot op heden bijgewerkt en in iederen 
boekwinkel verkrijgbaar. 



LIBRARY OF CONGRESS 



015 900 984 1 



